در این میان اگر بخواهید دنبال آثار ایرانی بگردید کار دشوارتر خواهدشد، چرا که متاسفانه نیازهای این گروه سنی مهم در ادبیات ایران همواره نادیده گرفته شده و نویسندگان کمی در این حوزه به صورت جدی فعالیت می کنند. مهدی رجبی یکی از آن هاست. او سال هاست با نگاهی نو به نوجوانان برایشان قصه می نویسد. او مخاطبان باهوشش را می شناسد و می داند در ذهنشان جایی برای پذیرفتن شعار نیست و همین بینش او موجب شده که نه در مقام معلم اخلاق بلکه به عنوان نویسنده ای خلاق با عبور از سنت ها و اصول تربیتی مرسوم، با قصه ها و شخصیت های فوق العاده اش در دنیایی عجیب غریب و سیاه پر از المان های خیالی و رازآلود سرگرمشان کند.

او در کارنامه اش آثاری چون «کنسرو غول»، «معماری دیوانه کله آبی» و «ساندویچ ساز مو دم اسبیِ باف» را دارد که در فهرست کتاب های منتخب کتابخانه بین المللی مونیخ قرار گرفتند و رمان های درخشانی مثل «خواهران تاریک» و «لولو شب ها گریه می کند». حالا پنج گانه جدید او به اسم «قصه های عجیب برای بچه های عجیب غریب» با تصویرگری مینو جامی توسط نشر پیدایش برای نوجوانان وارد کتاب فروشی ها شده است. «آخرین ها» به عنوان کتاب اول، «درخت سگ»، «گزارش مرد لوبیایی»، «سوزنبان مارها»، و «پرنده یخ زده» به عنوان کتاب آخر، نام های این مجموعه داستان هستند که مثل آثار گذشته او در فضایی خیالی، تاریک و پر از هراس روایت می شوند.

دنیایی که قصه های این مجموعه در آن رخ می دهد، وهم آلود، فانتزی و مملو از تصاویری جدی از وحشت است که با زبانی ساده و صریح به تصویر کشیده می شوند و بی آن که بازی های زبانی و پیچ و تابی در متن دیده شود، خواننده را بی پرده با عمیق ترین نیازها، تاریک ترین هراس ها و بزرگ ترین امیدهایش رو به رو می کند. شاعرانگی در نثر این اثر جایی ندارد و خواننده به راحتی این وحشت ناب را لمس می کند. سقوط از طبق بیست و هفتم و پیرزن کله کلاغی، فش فش مارها، اجساد ماهی ماه و پرنده ای با چشم های سفید، کوسه هایی که اگر سگ جلوی دستشان نباشد تاب خورند آدم خوار می شوند

و حضور چند بچه که به تنهایی دارند جنازه ای را دفن می کنند و چاقویی که مدام تیز می شود، همگی شکل هایی از همین وحشت هستند که برعکس به جای این که موجب ترس در نوجوانان شود توجه شان را جلب می کند و راه حلی برای غلبه بر ترس های همیشگی شان جلوی پایشان قرار می دهد. از این رو میتوان گفت این پذیرش مرگ به عنوان امری اجتناب ناپذیر و مبارزه مدام میان خیر و شر و تلاش برای زنده نگاه داشتن امید در جهانی پر از ناخوشی و ترس، دنیایی واقعی تر از آنچه که در آن هستیم برای نوجوانان متصور می شود و می تواند درک بهتری از زندگی به آن ها بدهد؛ فهمی منطقی تر و منعطفتر.

مهدی رجبی، فانتزی را بلد است و کتاب هایش نه انبوهی از نمادها و عناصر خیالی بی شکل و هدف است که به صورتی معقول تمام عناصر خیالی اش را کنار هم قرار داده و دنیایی ثانوی را شکل داده که شخصیت هایش در آن زندگی می کنند و هر آنچه که در آن اتفاق می افتد مثل کودکی که واق واق می کند یا پرنده مرده ای که زنده می شود حقیقت دارد و با قوانین آن جهان سازگار است. واقعیتی که برملا نمی شود، کالبدشکافی نمی شود بلکه چنان با خونسردی بیان می شود که خواننده باور کند چنین دنیایی هست با پرنده ای که ناخن می خورد و لوبیایی که تا آسمان بالا می رود و مارهای سبز و زرد و سیاهی که لا به لای سبیل های سوزنبان تاب می خورند.

ابتدایی ترین و شاید مهم ترین کارکرد فانتزی برای کودکان و نوجوانان سرگرمی است. این که او بتواند کتاب در دست بگیرد و با لذت بخواند، بی آن که ذهنش معطوف شود به هر چیزی غیر از قصه. ادبیاتی که برایش حرفی نو داشته باشد؛ پیش بینی ناپذیر و شگفتی آور. مهدی رجبی در قصه هایش نشان داده که از این امر به خوبی آگاه است و می داند نوجوان در اولین قدم باید سرگرم شود و وظیفه او به عنوان داستان نویس در وهله اول همین است. او تلاش کرده دنیایی جدید برای مخاطبانش خلق کند و آن ها را در خود فرو برد و در این امر موفق بوده است. دنیای که عناصر واقعی و غیرواقعی در فضایی رویایی، سحرآمیز و کابوس مانند کنار هم قرار می گیرند که

قهرمانانش بچه هایی هستند عجیب که بیشترشان یکی از والدین خود را در تصادف یا سقوط یا در دریا یا به خاطر بیماری به نوعی از دست داده اند و برای حل مشکلات بسیاری جدی شان تلاش می کنند و همین چالش عمیق ذهن خواننده سبب می شود تا او گذر زمان را نفهمد و خیالش در مواجهه با این درگیری ها گسترش یابد. او ذهن نوجوان را درگیر مفاهیم خسته کننده و تکراری نمی کند و هوشمندانه از آنچه که قبلا دیده یا شنیده آشنایی زدایی می کند. لوبیای درون کنسرو مرد همسایه در داستان «گزارش مرد لوبیایی» مثل لوبیای جک بزرگ می شود و پسر به جای فروختن گاوی می خواهد نشان شجاعت پدرش را بفروشد یا

در داستان «درخت سگ» که طوفان خانه تخمه را مثل خانه دوروتی در جادوگر شهر از زمین بلند می کند و قطاری که مثل مار فش فش می کند و مسافران مثل آدم های خورده شده در شکمش نمایانند. مجموعه «قصه های عجیب برای بچه های عجیب غریب» در کنار سایر داستان های مهدی رجبی بچه ها را جدی می گیرد و به دنیای پیچیده شان احترام می گذارد. آثاری که در ارتقای سلیقه و ذائقه ادبی نوجوانان ایرانی نقش بسزایی داشته و با داشتن استانداردهای ادبیات فانتزی فراتر از رده سنی نوجوانان، برای بزرگسالان نیز لذت بخش و شگفت انگیز است.

من به عنوان یک مخاطب پرو پا قرص ادبیات، هیچ وقت با کتاب هایی که قصد دارند پند و اندرز بدهند ارتباط برقرار نمی کردم و نمی کنم. نوجوان هم که بودم ترجیح می دادم کتاب های جک لندن و ژول ورن و مارک تواین را بخوانم. چون به عنوان یک نوجوان اولین چیزی که دلم می خواست از کتاب نصیبم شود لذت و سرگرمی بود. هر وقت احساس می کردم کتاب هم می خواهد همان چیزهایی را که در مدرسه و محله و خانه و دیگر محافل می گویند برایم تکرار کند و این بار تایپ شده نصیحتم کند، بی رحمانه پس اش می زدم. این خلق و خو همیشه در من باقی ماند تا همین سال ها که نویسنده جدی کودک و نوجوانم.

به طور کلی ادبیات کودک ایران چه قبل از انقلاب و چه اوایل انقلاب دچار شعارزدگی و سیاست زدگی بوده و البته بخشی از آن هم به جبر زمانه شان اجتناب ناپذیر بوده است. تحولات اجتماعی و سیاسی هر جامعه ای لاجرم بر مردمان زمانه و ادبیات و هنرش هم تاثیر می گذارند. اما وقتی بحث ماندگاری ادبی مطرح باشد و ادبیات داستانی رنگ شعار به خودش بگیرد خود به خود تاریخ مصرف پیدا می کند حالا چه بزرگسال و چه کودک و نوجوان. من هرگز دلم نمی خواهد داستانی تاریخ مصرف دار بنویسم. اگر پیامی عاطفی یا اخلاقی یا اجتماعی هم قرار است به مخاطبی منتقل شود باید هوشمندانه درون متن تنیده شود و ضمن حفظ جذابیت داستانی، استنتاج نتیجه را به شعور و تفسیر مخاطب واگذار کرد. فکر کنم این حق طبیعی مخاطب باشد.

از من سه کتاب «کنسرو غول» و «ساندویچ ساز مو دم اسبی باف» و «معمای دیوانه کله آبی» در فهرست کتاب های منتخب کتابخانه مونیخ آلمان قرار گرفته اند. البته معنایش این نیست که جهانی شده اند، چون هنوز راه درازی در پیش است. اما خیلی مهم است که از طرف نهاد معتبری مثل کتابخانه بین المللی مونیخ در فهرست کتاب ها خواندنی جهان قرار گرفته اند و این خود به خود راه را برای ترجمه شان به زبان های دیگر و جهانی شدن ادبیات کودک ایران هموار می کند. اما شاید دلیل توجه بیشتر به کتاب های من این باشد که من مخاطب را جدی می گیرم و نگاه سنتی و از بالا به مخاطبانم ندارم.

به جای نوشتن درباره نوستالژی های دوره کودکی خودم سعی می کنم مسائل و مشکلات نوجوان امروز را مطرح کنم. دغدغه هایی که به تناسب زمانه ما پیچیده تر از گذشته شده اند. رشد رسانه ها و روابط اجتماعی و تعاملات با جهان، آدم های امروز و به تبع آن ها نوجوانان را پیچیده تر کرده است. بدیهی است که نیازهای این قشر هم پیچیده تر شده اند و دیگر با داستان های باسمه ای پندآمیز نمی توان اقناع شان کرد.

تمام تلاش من این است که ضمن نگاه جدی و اهمیت دادن به نیازهای بومی نوجوان ایرانی، طوری بنویسم که اگر کتابی از من ترجمه شد دغدغه انسانی و مشترک جهانی هم داشته باشد و تمام نوجوانان دنیا بتوانند خودشان یا گوشه ای از زندگی خودشان را در داستانی که می خوانند مرور کنند. حتی ماجرای کتاب «معمای دیوانه کله آبی» براساس یکی از قصه های قرآنی نوشته شده، اما نگاه تازه و متفاوت و غیرشعاری باعث شده داستان برای مخاطب تازگی داشته باشد. متاسفانه سال هاست انبوهی از این کتاب ها نوشته شده اند و مستقیم گویی و شعارزدگی و عدم خلاقیت ادبی، باعث هدر رفتن سوژه هایشان شده است. شاید یک دلیل همراهی و همذات پنداری بچه ها با کتاب هایم، همین تفاوت ها باشد.

ادبیات در ذات خودش درشت نمایی و اغراق دارد. یک نوع انتخاب است و من زیاد دنبال شخصیت های معمولی نمی گردم. سوال سختی است که چرا این کار را می کنم. مثل این است که از کن کیسی بپرسید چرا مک مورفی را در پرواز بر فراز آشیانه فاخته نوشته؟ یا چرا مارک تواین، پدر هاک را الکلی خلق کرده؟ این ها نگاه نویسنده به جهان و نوعی انتخاب است. خود به خود مخاطبان ادبیات دل شان می خواهد موقع کتاب خواندن از دنیای روزمره فاصله بگیرند و با شخصیت ها و زندگی های بکرتر و متفاوت تر آشنا شوند. خصوصا مخاطب نوجوان که کم حوصله تر است. این که چرا در ادبیات ما نبوده برای این است که همیشه نگاه گلخانه ای به کودک و نوجوان وجود داشته است. او را به چشم موجودی منفعل نگاه می کرده اند که عاملیتی از خودش ندارد. مثل ترکه ای تر و تازه باید خماندش تا شکل بگیرد.

در صورتی که هر نوجوانی روحیات خودش را دارد. نگاه زورگویانه و اندرزگو به نوجوان باعث می شود دورو و ریاکار بار بیاید و در نهان خلاف خواسته های نهاد قدرت عمل کند. این نهاد قدرت از خانواده شروع می شود و در مدرسه و جامعه امتداد پیدا می کند. من بنابر علاقه شخصی از فضاهای ناشناخته تر بیشتر لذت می برم و شاید به خاطر این است که همیشه احساس 15 سالگی می کنم. هنوز هم زود هیجان زده می شوم و دلم می خواهد از چیزهای عجیب و ناشناخته سر دربیاورم. از طرفی شناسایی شخصیت های متفاوت با مشکلات و دغدغه های متفاوت باعث می شود تا مخاطب اگر در جامعه با موارد مشابه برخورد کند حس همدردی و پذیرش بیشتری داشته باشد.

اتفاقی که در ادبیات دنیا می افتد همین است. در مورد کودکان سندروم داون، اوتیسم، طلاق، اعتیاد و خیابان کتاب های موفقی نوشته می شود تا کودکان و نوجوانان دیگر اگر مستقیم هم با این مشکلات دست به گریبان نیستند، لااقل آن ها را بشناسند و اگر در موقعیتی مشابه مقابل آن ها قرار گرفتند، رفتارهای انسانی نشان دهند. بحث موضوع هم مطرح است. موضوعات تازه و بکر و موقعیت های متفاوت جوهره ادبیات داستانی است. نمی شود داستانی تکراری با زبان و روایت تکراری تعریف کرد و توقع استقبال مخاطب را داشت. من تلاش کرده ام در تمام این سال ها در حد توان خودم از کلیشه های زبانی و روایی و ساختاری دوری کنم و قطعا میزان موفقیتم را مخاطب باید تعیین کند نه خودم.

یکی از تعریف های فانتزی این است: دگردیسی نمادین واقعیت! حالا هر نوعی از فانتزی که باشد. برای من هم این داستان ها که در دوره ای هشت ساله نوشته شده اند، گریز از واقعیت روزمره بودند. محملی بودند تا بتوانم خیالات و خواب هایم را آگاهانه پر و بال بدهم. موقع نوشتن این داستان ها واقعا قصد نداشتم در ژانر خاصی بنویسم و هنوز هم معتقدم با وجود فانتزی بودن شان، نمی شود در یک ژانر مشخص گنجاندشان. من سعی کردم قصه هایی تازه بگویم با زبانی ساده و بدون پیرایه. یک جورهایی شاید وامدار سنت نمایشنامه نویسان مدرن مثل آلبی و بکت بودم. حتی این که اشاره می کنید صریح در مورد مرگ صحبت می کنم، واقعیتی به این سهمگینی، خیلی ساده بیان شده است.

بدون سوز و گداز و شاعرانگی تصنعی. پنج تا بچه زنده مانده اند و دارند پدر آخرین نفر را دفن می کنند. حتی این وسط تمرین سوت زدن هم می کنند. نوعی هجو مرگ و تباهی وجود دارد. روایت با کلماتی بسیار ساده است اما در پوسته زیرین متن، همه چیز هولناک است. همان طور که در شناسنامه کتاب ها آمده این کتاب ها برای گروه سنی نوجوانند. من این ها را برای کودک ننوشته ام. توقع هم ندارم کودک بخواند. نوجوانی هم که بخواهد کتاب های گُل گُلی با قصه های تکراری و آبکی بخواند قطعا از روی جلد و عنوان این کتاب ها می فهمد که این کتاب ها مناسبش نیستند. نوجوانی مقطع گذار از عالم کودکی به بزرگسالی است و در این مقطع حقایق عریان تر می شوند در برابر ذهن. مفهوم عشق، مرگ، هوس، خیانت، وفاداری. قرار نیست که تمام داستان ها خنده دار باشند و پایان خوش داشته باشند یا عبرت انگیز.

بعضی از داستان ها سویه بی رحم دنیا را به ما نشان می دهند، چه در ادبیات فانتزی چه رئالیستی. نوجوان دلش می خواهد عوالمی را تجربه کند و هیجانش را تخلیه کند و برای مواجهه تن به تن با جهان بزرگسالان آماده شود. طبیعتا خودش نمی تواند به جنگ هیولا برود اما همراه با شخصیت داستان این کار را می کند و تخلیه روحی می شود. این تجربه بی خطر برایش لذت به همراه دارد چون آسیبی نمی بیند و در عین حال نتیجه اعمال قهرمان را ادراک می کند. من در این داستان ها سعی کردم ضمن روایتی متفاوت، مفاهیمی مثل شجاعت، عشق، مادرانگی و عشق به پدر را بگنجانم. بعضی هاشان فضای تیره تری دارند و در بعضی رگه هایی از شوخی و طنز هم دیده می شود. کلا فانتزی سفری است به جهان های ناممکن و به رشد هویت و شخصیت نوجوانان کمک می کند.

به نظر من ترجمه و تالیف هر دو مهم هستند و نمی توان به حذف یکی به نفع دیگری رای داد. ترجمه در طول سال های گذشته ما را با شیوه های داستان گویی و روایت مدرن آشنا کرده است. سنت ادبی ما ایرانیان غنایی است و اجداد ادبی ما غیر از چند مورد مثل بیهقی و ناصرخسرو همه شاعر بوده اند. شیوه داستان گویی نوین در قالب داستان و رمان وارداتی است. اما معنایش این نیست که ما باید تسلیم شویم و ادبیات تالیفی را کنار بگذاریم. ترجمه و تالیف برای ادبیات در هر کشوری دو بال پروازند. زبان امری زنده و پویا است و هر زبانی با زبان های دیگر در تعامل و بده بستان است.

نویسندگان ما از دوره مشروطه به بعد بسیار از ادبیات داستانی غرب آموخته اند و طبیعتا تلاش کرده اند تا دغدغه های انسان ایرانی را در دل داستان هایشان بگنجانند. امروز هم همچنان ما از ادبیات جهان می آموزیم، آن ها هم همین طور. حالا اگر آن ها زرنگ ترند و از مضامین و اندیشه های خیام و مولانا و بزرگان دیگر الهام می گیرند، بر می گردد به کم کاری ما. من به نوبه خودم از کتاب های ترجمه بسیار آموخته ام. اما موضوعی که این روزها مورد مناقشه است، اشباع بازار کتاب از ترجمه های انبوه و ضعیف و کتاب سازی است.

 

[b]چون ز دست دوست می‌گیری شفای عاجلست[/b]

[b]دوستان معذور داریدم که پایم در گلست[/b]

[b]چارپایان بار بر پشتند و ما را بر دلست[/b]

[b]همچنانش در میان جان شیرین منزلست[/b]

[b]بر آسمان رو از زمین منزل به منزل تا لقا[/b]

[b]بستان به بستان می‌روی آن جا که خیزد نقش‌ها[/b]

[b]کای هر که خواهد نردبان تا جان سپارد در بلا[/b]

[b]از شیشه گلابگر چون روح از آن جام سما[/b]

[b]با کس نیارم گفت من آن‌ها که می‌گویی مرا[/b]

[b]بی حرف و صوت و رنگ و بو بی‌شمس کی تابد ضیا[/b]

[b]زان طره‌ای اندرهمت ای سر ارسلنا بیا[/b]

[b]ای دیده بینا به حق وی سینه دانا بیا[/b]

[b]اندر دل بیچاره‌ام چون غیر تو شد لا بیا[/b]

[b]دی بر دلش تیری بزن دی بر سرش خارا بیا[/b]

[b]تبریز چون عرش مکین از مسجد اقصی بیا[/b]

[b]بس برطپیدند و نشد درمان نبود الا رضا[/b]

[b]سر درکشید و گرد شد مانند گویی آن دغا[/b]

[b]ساکن نشین وین ورد خوان جاء القضا ضاق الفضا[/b]

[b]ای همنشین صابران افرغ علینا صبرنا[/b]

[b] مر صابران را می‌رسان هر دم سلامی نو ز ما[/b]

«چراغ ها را من خاموش می کنم» اثر زویا پیرزاد سال ۸۰ از سوی نشر مرکز به چاپ رسید. در آن زمان بخشی از جریان روشنفکری در ایران، تصمیم گرفت در باره این رمان سکوت کند چون در عصر برتری زبان و فرم، این رمان به نظرشان کیفیت خاصی نداشت. در ماه های آتی این استقبال با وجود سکوت بخشی از مطبوعات همچنان ادامه پیدا کرد و نشان داد جریانی که علاقه مند است خود را سردمدار معرفی و پر فروش شدن یک کتاب نشان بدهد، تصویری توهم آلود از خود دارد.

تازه در آن دوران علاقه مندان کتاب به جوایز و جریانات فکری اینچنین مثل امروز بی اعتماد نبودند. البته ناشران معتبر اگر کتابی چاپ می کردند، به هر حال تحت الشعاع نام ناشر، کیفیت کتاب هم بالا در نظر گرفته می شد. جوایز هم هنوز به شکلی در نیامده بودند که اعتماد به آنها کمرنگ شده باشد. با وجود تمام اینها اما سکوت بخشی از جریان روشنفکری کارگر نشد و رمان زویا پیرزاد همینطور فروخت.

چرایی استقبال مخاطبان از این کتاب برای عده ای عجیب بود و عده ای دیگر هم به دنبال تبیین تئوریک جهان ساده و زنانه پیرزاد بودند. در این میان رمان همچنان با پیشتازی در جدول پرفروش های کتاب جلو رفت و به جایی رسید که حالا به چاپ هشتاد و ششم رسیده است. پیرزاد در واقع توانسته بود به سادگی روحیات زنان طبقه متوسط در عصر معاصر را در رمانش روایت کند. جریانی هم که به راه انداخت از آن پس مورد علاقه خوانندگان و نویسندگان بود؛ حتی سینماگران هم به آن علاقه نشان دادند و در آثارشان تلاش کردند دنیای یک زن شهری را نمایش بدهند.

«روی ماه خداوند را ببوس»، معروف ترین رمان مصطفی مستور، سال ۱۳۷۹ از سوی نشر مرکز منتشر شد و تا حالا که تقریبا ۱۸ سال از اولین چاپ آن گذشته بیشتر از هفتاد بار تجدید چاپ شده است؛ یعنی حدودا سالی چهار بار چاپ شده. این آمار فوق العاده در کل آثار مستور هم دیده می شود؛ طوری که تجدید چاپ های كل آثار این نویسنده را چیزی در حدود ۲۵۰ بار تخمین می زنند. اما واقعیت آن است که مهم ترین اثر مستور همان رمان بود و این نویسنده بعد از آن دیگر نتوانست رمانی در این حد جریان ساز بنویسد؛ جریان به این معنی که بخشی از مخاطبانی که دغدغه های دینی داشتند با اثر همراه شدند.

البته مستور در سال های بعد همچنان مورد علاقه این بخش از خوانندگان ماند. دلیل آن هم روشن است. مؤلفه هایی نظیر «عشق»، «مرگ»، «زندگی»، «اندوه»، «زن» و... از پارامترهای تکرار شونده در آثار این نویسنده هستند و سوال های ساده ای که مستور درباره آنها مطرح می کند، دغدغه بخش وسیعی از همان خوانندگان. اما رمان «روی ماه خداوند...» بازهم بین آنها متمایز بود. جریانی که این رمان به راه انداخت، شاید بیشتر بین علاقه مندان بود تا بین نویسندگان. چون نویسندگانی پس از او نبودند که بتوانند چنین تفکری را ادامه بدهند و خوانندگان زیادی شبیه مستور داشته باشند. البته ماجرای «یونس» در این رمان بیشتر از اینکه از الگوی نوعی داستان گویی بی عیب و نقص پیروی کند، به گفت و گویی دوطرفه بین پرسش کنندگانی فرضی و پاسخ دهنده (یا نویسنده) شبیه شده بود. گاهی هم البته سوالات بی پاسخ می ماندند تا ذهن مخاطب در ادامه پاسخ آنها را جستجو کند.

کتاب فرهاد جعفری هم برای خودش قصه ای دارد؛ روزنامه نگاری که بعد از انتشار «کافه پیانو» ناگهان جوگیر شد، به صف متعصبان سیاسی پیوست، عليه مابقی قد علم کرد، خطابه های مجازی عجیب و غریب نوشت و سر آخر هم به زندان رفت. البته خبر رسید که فورا آزاد شده. ماجرا هر چه باشد چندان برای اهالی ادبیات دلپذیر نیست. چون سابقه جذابی در ذهن خوانندگان حرفه ای از او در ذهن نیست. بعد از اینکه «کافه پیانو» را در سال ۸۶ در نشر چشمه چاپ کرد و کتاب با سرعتی عجیب و غریب فروخت و در عرض یک سال به چاپ بیستم رسید، فرهاد جعفری هم به تدریج تغییراتی کرد که نشان می داد در حد و اندازه شهرتی که رمانش به دست آورده نیست.

البته قصد نداریم پرونده سیاسی این نویسنده را در این نوشته کوتاه بررسی کنیم. اما همین قدر مرور کنیم که بعد از پیوستن او به جرگه طرفداران محمود احمدی نژاد، عده ای کتابش را پس آوردند، جریانی علیه او به راه افتاد و کار به جایی رسید که نشر چشمه از انتشار چاپ های بعدی سر باز زد. هر چند سال ۹۴ دوباره چاپ های مجدد این رمان از سوی همین ناشر ادامه پیدا کرد و حالا رسیده به چاپ ۵۶. رمان فرهاد جعفری البته در فرم یا روایت، ایده تازه ای نداشت. جز اینکه نوعی سادگی دوست داشتنی در روایت را پیش گرفته بود و خوانندگان هم به خاطر همین صمیمیت از آن استقبال می کنند. جریانی هم در ادبیات دهه هشتاد به راه نینداخت جز اینکه خود نویسنده با حاشیه سازی های فراوان دائما در افواه، رفت و برگشت داشت!

بهمن ماه سال گذشته صف خرید تازه ترین رمان امیرخانی یعنی «ر ه ش»، خبرساز شد. عجیب این بود که با وجود شور و هیجان مربوط به جشنواره فیلم فجر، باز هم طرفدارانش فرصت را از دست ندادند و برای اینکه فورا کتاب مورد علاقه شان را بخوانند خودشان را به محل فروش رساندند. این البته اولین باری نیست که کتاب های رضا امیرخانی با چنین اقبالی مواجه می شوند و شاید فضای مجازی با تصویر صف ایستادن آدم ها، خبر را پررنگ تر کرد. والا که کتاب های امیرخانی همیشه همین وضع و اوضاع را داشتند. در واقع او نه تنها به جهت اقبال مخاطبان همیشه تاثیرگذار بوده بلکه همچنان یکی از نویسندگان جریان ساز است.

رد پای مشی فکری امیرخانی را می توان در همان اولین رمانش یعنی «ارمیا» پی گرفت؛ رمانی که سال ۱۳۷۴ از سوی انتشارات سوره مهر چاپ شد و بعدها به دلیل اختلافات فکری به نشر افق سپرده شد. این رمان در حال حاضر به چاپ ۲۹ رسیده است. رمان بعدی او هم البته به اندازه «ارمیا» تاثیرگذار بود؛ رمان «منِ او» که سال ۱۳۷۸ چاپ شد و همان اتفاقات «ارمیا» را از سر گذراند؛ یعنی از سوره مهر به افق منتقل شد و حالا هم به چاپ ۴۳ رسیده.

با این حال به نظر می رسد همچنان منش فکری و پختگی روایی و تکنیک های داستان نویسی را بتوان تا رمان «بیوتن» دنبال کرد؛ رمانی که سال ۱۳۸۷ منتشر شد و همچنان یکی از بهترین آثار اوست. امیرخانی اما بعد از انتشار دیگر رمان هایش هرگز نتوانست تحسین دو رمان «ارمیا» و «منِ او» را به دست بیاورد؛ تمجیدی که شاید حالا سابقه نوستالژیک هم پیدا کرده.

ماجرای «نیمه غایب» هم عجیب است. حسین سناپور، این رمان را در سال ۱۳۷۷ تمام کرد و یک سال بعد آن را به نشر چشمه سپرد. جالب است بدانید «نیمه غایب» در آن سال با قیمت ۱۵۰۰ تومان چاپ شد و بعد از یک سال تازه یک چاپ آن به پایان رسید. اما جریان چاپ های پی در پی این کتاب بر می گردد به سال ۱۳۷۸؛ یعنی سالی که «نیمه غایب» دو جایزه یلدا و مهرگان را گرفت و همین ها موتور محرکی شد برای فروش کتاب. در آن سال ها جوایز ادبی هنوز آنقدر توان داشتند که تعداد چاپ بعضی کتاب ها را جابجا کنند و علاقه مندان ادبیات مثل امروز به این جوایز بی اعتماد نبودند.

در هر حال که کتاب سناپور تا یک دهه بعد یعنی سال ۱۳۸۸، ۱۵ بار دیگر چاپ شد اما در این سال به ناگهان از سوی دولت احمدی نژاد غیرمجاز اعلام شد، به شرط تغییر و اصلاح! اعتراض نویسنده در آن سال ها به جا بود؛ می گفت کتابی که ۱۵ بار در طول یک دهه چاپ شده چرا باید ناگهان با مشکل ممیزی مواجه باشد؟! اما این اعتراض ها به جایی نرسید و کتاب تا هشت سال بعدی همچنان در انبار اداره کتاب خاک خورد.

تازه در سال ۱۳۹۵ بود که بار دیگر این رمان مجوز تجدید چاپ گرفت و تا حالا به چاپ هجدهم رسیده است. سناپور بعد از چاپ این رمان، آثار زیادی منتشر کرد؛ از آثار تحقیقی نظیر «چند جستار در رمان نویسی» تا مجموعه داستان «سمت تاریک کلمات» و دفتر شعر «سیاهه من». با این حال هیچ کدام اقبال «نیمه غایب» را پیدا نکردند.

بین فهرستی که در این جدول تهیه کرده ایم، «همنوایی شبانه ارکستر چوب ها» مهم ترین و قدرتمند ترین آنهاست. رمانی که اولین بار در سال ۱۹۹۶ در آمریکا منتشر شد و بعد از آن بود که مجوز چاپ در ایران گرفت. بعد از انتشار در ایران هم به سرعت تحسین و تکریم شد و این تمجیدها صرفا هم به جهت حمایت جریان روشنفکری از قاسمی نبود. همین حالا هم اگر این رمان را بخوانید و با آثار روز ایران مقایسه کنید، می بینید چه به لحاظ روایت، چه قصه گویی و چه زبان، بسیار جلوتر است.

رضا قاسمی بعد از انتشار این رمان و موفقیت آن، رمان های دیگری هم نوشت که هیچ کدام اقبال «همنوایی...» را نداشتند؛ هرچند مجوز انتشار هم نگرفتند که بتوان تجدید چاپ شان را با «همنوایی...» مقایسه کرد. اما تا همین امروز خیلی ها معتقدند این رمان، آخرین رمان با کیفیت ایرانی است که تا همین حالا چاپ شده و بعد از «همنوایی.» دیگر رمان ایرانی ندیده ایم که به قدرت این رمان باشد.

راوی، فردی است در تبعید که در اتاقی در طبقه ششم پانسیونی اجاره ای زندگی می کند و داستان از طریق برخوردهای او با آدم های مختلف جلو می رود. تاثیرگذارترین بخش ها مربوط به فضایی است که در «همنوایی...» ساخته شده؛ غربت انسانی دور از وطن که در صدای اره ها و چوب ها محصور شده. این تاثیرگذاری بی شک متأثر از زندگی خود نویسنده هم بوده؛ قاسمی بعد از مهاجرت از ایران دقیقا در چنین جایی زندگی می کرد. تصور کنید نابغه ای مثل او که نوازنده آلبوم «گل صدبرگ» شهرام ناظری هم بود، چطور در چنین جایی زندگی می کرد...

ابوتراب خسروی شاید بین عامه هرگز نتوانست اقبال دیگر نویسندگان این فهرست را به دست آورد اما هم در مجموعه داستان و هم در رمان، برای نویسندگان دیگر جریان ساز بود. او در سال ۷۷ با انتشار مجموعه داستان «دیوان سومنات» قابلیت های رئالیسم جادو در فرهنگ ایرانی را نشان داد و با رمان «اسفار کاتبان» بار دیگر ثابت کرد که زبان فارسی چه توانمندی هایی در خود نهفته دارد. او «اسفار کاتبان» را در مدت شش سال نوشت و جوایز بسیاری را هم در ایران برای نوشتن این رمان به خود اختصاص داد. فارغ از جوایز و تحسین و تکریم منتقدان، «اسفار کاتبان» به لحاظ فرم هم ایده های تازه ای برای رمان فارسی داشت؛ به ویژه به کار گرفتن زبان کهن در قالب مدرن رمان.

البته مطمئنا این کتاب نباید حالا بعد از این همه سال چاپ پنجم باشد اما بخت با خسروی در این زمینه یار نبود. ناشر این رمان یعنی نشر «قصه» برچیده شد و بعد از حدود ۱۵ سال تازه توانست آن را در سال ۹۴ بار دیگر در نشر «گمان» (زیر مجموعه آگه) منتشر کند.

لورکا توسط فاشیست‎های اسپانیایی آن روزگار به‎شکلی تلخ و جان‌گداز کشته شد. چه‌گونه‌گی مرگ او تا سال‌ها در ابهام بود و شایعات گوناگونی در مورد آن گفته می‌شد؛ اما این مسأله بعدها رازگشایی شد. نوشته زیر به همین ماجرا می پردازد. با یاد شاملوی بزرگ که بیش از هرکس دیگری در شناساندن لورکا و شور و شعورِ اشعارش به ما سهم داشت؛ این نوشته به علاقه‌مندان پرشمار لورکا تقدیم می‎‌گردد.

روزنامه اسپانیایىِ EL pais در ویژه‎نامه‌یی که در ماه اوت ۱۹۶۵ به مناسبت‎ سال‌مرگ فدریکو گارسیا لورکا بزرگ‌ترین شاعر اسپانیا انتشار داده، براى نخستین بار از چه‌گونه‌گى قتل وى پرده برداشته است.

مرگ، مضمون اصلى شعر لورکا و ترجیع‎بند همیشه‌گى، کلام سحرآمیز او بود، تا آن‌جا که‎ در یکى از اشعارش از مرگ به نام ‎”محبوب اسپانیایى‎” یاد کرده است.

فالانژیست‎ها براى نفرت از او سه دلیل داشتند: اول آن‌که او یک جمهوری‌خواه‎ سازش‎ناپذیر بود، دوم آن‌که شاعر خلق بود، و آن‌ها دشمن خلق بودند، و هم‌چنین او متهم به هم‎جنس‎گرایى شده بود. آن‌ها که از هر تفاوت و تمایزى نفرت داشتند، لورکا را قربانى کینه خود ساختند.

دژخیمان بدن لورکا را در کنار هزاران هموطنش در شهرزاد و بومى او گرانادا (غرناطه) مثله کردند و به خوبى توانستند آثار جنایت خونین خود را پاک‎ کنند. براى اولین بار در سال ۱۹۴۰ در لیست اسمى مقتولین زمان جنگ از لورکا هم به‎ عنوان ‎”قربانى تصادمات جنگى‎” نامى برده شد. بعدها تا پایان دیکتاتورى فرانکو هیچ‎ کس حق نداشت از مرگ او چیزى بداند. در پانزده سال اخیر آثار بسیارى در این مورد انتشار یافته، اما از آن‌جا که هیچ‌گاه گواهان معتبرى در دسترس نبود، معماى قتل شاعر هم‌چنان در پرده ماند.

اخیراً یک پزشک و نویسنده ۸۳ ساله اسپانیایی به نام فرانسیسکو وگا جزییات‎ تازه‎یى از این فاجعه را برملا ساخته است. در واقع او هم تنها یک گواه دست دوم است،‎ اما گزارش او مبتنى بر شواهدى معتبر و قابل اعتماد است.

در دورانى که جمهوری‌خواهان قدرت را به دست داشتند، وگا در گرانادا رییس‎ بیمارستان بود و راننده‌گى موتر او را شخصى به نام هکتور به عهده داشت. این هکتور از راز قتل شاعر باخبر بود و آن را با وگا در میان گذاشت.

حدود چهار هفته بعد از کودتاى راست‎گرایان در روز ۱۸ اوت ۱۹۳۶، هواداران‎ فرانکو در گرانادا همه راننده‌گان موترهای کرایه‎یى و بارى را احضار کردند و به کار گرفتند. که هکتور هم یکى از آن‌ها بود. به او دستور دادند که دو زندانى دست‌بند زده‎ را با دو نگهبان سوار موتر خود کند. هکتور با وجود وحشتى که وجودش را فرا گرفته‎ بود، توانست یکى از دو زندانى را بشناسد: او همان شاعر محبوبى بود که دوستارانش‎ او را ”دون فدریکو” مى‎خواندند.

شاعر را به همراه زندانیان دیگر به طرف یک گور جمعى بزرگ بردند. لورکا با لحنى‎ نومیدانه و گریه‎آلود مدام از آن‌ها مى‎پرسید که چرا مى‎خواهند او را بکشند. دژخیم‌ها با فحش‎هایى از قبیل ‎”بچه مزلف سرخ‎” لورکا را به درون گور انداختند و با پاشنه تفنگ‎ به پشت سرش کوبیدند. سپس او و هم‎زنجیرانش را به رگبار بستند و از هیچ بى‎حرمتى و فضاحتى هم نسبت به اجسادشان خوددارى نکردند. در پایان عملیات، آن‌ها به افتخار جنایت هول‌ناک‎شان مجلس سورچرانى به‌راه انداختند و همان‌جا بود که هکتور توانست از دست آن‌ها فرار کند و خود را به منطقه زیر استیلاى جمهوری‌خواهان برساند. بعدها در خلال آشوب‌هاى جنگ داخلى، هیچ رد پایى از او باقى نماند.

عارف بنا به آنچه در دیوانش نوشته این تصنیف را پس از جدایی از «دوست وفادارش» استادعلی‌محمد معمارباشی بین قم و اصفهان ساخته است (سال ۱۳۲۹ ه.ق). 

[b]دیده شد سفید، ز انتظار دل[/b]

[b]آبرو و نام، در قمار دل[/b]

[b]تا به کی توان بود خار دل[/b]

[b]کور چشم اسفندیار دل[/b]

[b]خوشدلم از این، انتحار دل[/b]

می خواهم کمی عینی تر حرف بزنیم؛ میانه های دهه هفتاد پس از دو دهه رخوت، ترانه ی فارسی رسمیت پیدا کرده بود. آن سال ها را با تصویر جوانان گیتار به دستی به یاد می آوریم که در پارک ها و معابر عمومی خودنمایی می کردند. همان هایی که «اگه یه روز» یا «دل اسیره» را می زدند و می خواندند. در همان سال ها البته بودند کسانی که مثلا با اشعار شهیار قنبری خودنمایی می کردند «لا لا لا دیگه بسه...». آن ها کم شمارتر بودند اما علاوه بر آن که یک موسیقی خوب را زمزمه می کردند (مثل اصلانی) یک وجه تشخص دیگری هم برای خودشان خریده بودند؛ تمایز و تمایز و تمایز.

به هر حال در آن روزها جامعه از رخوت در آمده بود و جوان ترهایش به دنبال عناصر هویتی بودند، هر کس خودش را به آن چه که نزدیک تر می دید، وصل می کرد و در دسته ای قرار می گرفت که دوستش داشت. چه خوشبخت بودند که فضای کار موسیقی در آن دوره مملو از مولف هایی که از دهه پنجاه خورشیدی به جا مانده بودند. کسانی که خصوصیات منحصر به فرد کاری خودشان را داشتند و گاهی مثل شجریان در سنتی و قنبری در پاپ، علاوه بر همه ی فاکتورهای لازم کار هنری، برای مخاطبانشان تمایز، تشخص و کاراکتر می ساختند.

موهبت کمی نیست که می شود با الصاق به دنیای موسیقایی و ترانه نویسیِ کسی مثل شهیار قنبری برای خودت هویت کسب کنی؛ من فرامرز اصلانی را زمزمه می کنم پس علاقه مند به نوازندگی گیتار هستم و دنیای ترانه های کلاسیک ایرانی را دوست دارم. من شهیار قنبری را می خوانم و می شنوم پس به یک عصیان مستتر در ترانه و سینما و نقاشی توامان علاقه مند هستم. منظور این که نمونه های این چنینی نشان می دهد که ترانه وقتی مولف باشد و موزیک وقتی هویت داشته باشد، فراتر از یک پکیج پر سرو صدا، مشتری خودش را خواهد داشت و این ماندگاری در زمان، همان عامل تفاوت دهنده میان یک کار مصرفی با یک کار هنری است.

«نون و پنیر و سبزی» به عنوان یک مصداق از کار ماندگار با بهره گیری از عناصر زندگی روزمره و همنشینی آن ها با عناصر اساطیری مثل (قصه شهر جادو) و البته با زبانی مملو از استعاره مثل (سفره ی سرد عاشق) از همان قسم کارهایی است که در زمان محصور نمانده و همیشه زمزمه می شود، قنبری در این ترانه نشان می دهد که برای حرف های گُنده زدن نیازی به واژه های گُنده نیست و این هنر دکوپاژ واژه هاست که ترانه سرا را رستگار می کند.

این که بخواهیم کار شهیار قنبری و در سطح بعدی ایرج جنتی عطایی و یا حتی اردلان سرفراز را با امروزی ها مقایسه کنیم، قیاس مع الفارق است و البته که باید هر تراوش ذهنی را با لحاظ کردن شرایط محیطی و زمانی سنجید و قضاوت کرد. اگر روزگاری شهیار قنبری در سفر به لندن و مواجه با بیتلزها و پینک فلوید و رولینگ استونز تحت تاثیر قرار گرفته و نوعی از ترانه فارسی خلاقانه را عرضه کرده، امروز ترانه از همان مبدا (دنیای غرب) هم دچار افت و ابتذال شده، نه که بخواهم ترانه نویس های امروز ایران را تبرئه کنم! اما خب دنیای بعد از جنگ جهانی دوم و آن جهان پر از عصیان و در عین حال خلاقیت دهه 60 میلادی با امروز قابل مقایسه نیست.

آن روزگاری که «دو ماهی» خلق شد، دنیای دیگری بود. (ما دو تا ماهی بودیم. توی دریاهای شور) شروع کوبنده و تماما تصویری که انگار همه چیز در آن چیده شده بود، مثل یک عکس یا یک تابلوی نقاشی. از پس دنیایی که پینک فلوید در آن «هی تو» را نوشته بود و واژه ها چند لایه بود و مفهوم ترانه نه که پیچیده، اما چند وجهی بود.

اگر امروز مثلا هستند کسانی در همان قالب (ترانه - روایت) به مبتذل ترین شکل و در حد «میس کال» و «تخت خواب» تقلیل می دهند، البته که اندازه ای هم حق دارند و خب زیست ترانه سرا متاثر از شرایط محیطی هم هست. مفهوم وفاداری و اصولا نوع رابطه ها حالا شکل دیگری است و المان هایی چون سرعت و تنوع و کثرت، ترانه فارسی را به سطح رسانده. شرح توصیفات اتاق خواب و شرح عادی زیست روزمره، با عباراتی نظیر امشب را با کی میخوابی و یا چرا گوشیمو جواب نمی دی و خزعبلاتی از این دست صرفا واگویه واژه های روزمره در یک ضبط استودیویی است و ربطی به ترانه نویسی ندارد.

کما این که حتی اگر ترانه نویس امروزی تحت تاثیر هر عاملی از خلق ایماژ در ترانه عاجز است و یا نمی تواند از دنیای نقاشی و سینما و عکس در خلق ترانه اش کمک بگیرد، حداقل در روایت روزمره از ادبیاتی غنی تر و ذهنی عمیق تر استفاده کند، نمونه هایش می شود «عطر تو» (همین امشب فقط ، امشب فقط، هم بغض من باش) کاری که حداقل تعابیر درجه یک و تازه ای دارد؛ (گلدون رفاقت)، (ای سخت و آسان) و البته «نفس» (اگه حتی بین ما فاصله یک نفس، نفس منو بگیر) ترانه ای که نشان می دهد چگونه صنایع ادبی نظیر اغراق می تواند شروع یک ترانه را کوبنده کند و قطعا از این دست مثال ها زیاد است.