تعطیلی های سال 1400


تعطیلات رسمی سال 1400 
تعطیلات رسمی  ماه مهر 1400

گردآوری:بخش فرهنگ و هنر بیتوته

 

در سال ۱۶۱۵م ۱۰۲۴هـ کمپانی هند شرقی انگلیس به اولین تلاش برای رخنه در بازار ایران دست زد. یکی از عاملان کمپانی به نام ریچارد استیل متوجه شده بود که ایران زمستان‌های سردی دارد و حدس زد بازار خوبی برای ماهوت انگلیسی خواهد بود. کمپانی او جان کرادر را به اصفهان فرستاد و این دو در آنجا فرمانی از شاه‌عباس اول گرفتند که به رعایا دستور می‌داد:

 

تا آنجا که می‌توانید... فرنگی‌های انگلیسی را با گرمی پذیرا شوید و وسایل آسایش آنان را فراهم کنید، هر وقت که کشتی یا محصولات آنان به جاسک یا هر بندر دیگری در قلمرو سلطنت ما می‌رسد آنان و کالاهایشان را به هر محل یا محل‌هایی که تمایل دارند برسانید و مراقب باشید که در سواحل ما از آنها در برابر دیگر فرنگی‌ها، هرکس که باشد، دفاع شود.

 

استیل و کرادر بعد از بررسی بنادر متعدد، جاسک را در ساحل مکران در شرف هرمز انتخاب کردند. در دسامبر ۱۶۱۶/  ذیحجه ۱۰۲۵ کمپانی ادوارد کاناک را با کشتی جیمز و محموله‌ای از پارچه فرستاد، جیمز به‌رغم تلاش پرتغالی‌ها برای توقیف آن به جاسک رسید. کاناک محموله پارچه را به شیراز برد و تجارتخانه‌هایی در آن شهر و دراصفهان دایر کرد.

 

شاه‌عباس فرمان دیگری با تفصیل بیشتر صادر کرد که به کمپانی هند شرقی انگلیس حق معامله آزاد در سراسر کشور را می‌داد. قرار بر این شد که سفیری از انگلیس به‌طور دائم در ایران اقامت اداشته باشد. آزادی اجرای مراسم مذهبی برای اتباع انگلیسی تضمین شد و قضاوت در امور قانونی آنها برعهده سفیر گذاشته شد. به علاوه شاه قول داد سالانه هزار تا ۳۳ هزار عدل ابریشم با نرخ معین برای کمپانی تامین کند و کمپانی بتواند این ابریشم را بدون پرداخت عوارض گمرکی از جاسک حمل کند.

 

کمپانی هند شرقی باید از این آزادمنشی شاه بسیار خشنود شده باشد. اما در این میان شرط کوچکی وجود داشت. شاه‌عباس اول در عوض این امتیازات انتظار داشت انگلیسی‌ها در اخراج پرتغالی‌ها از هرمز یاری‌اش کنند. شاه‌عباس اول همیشه قلاع پرتغالی‌ها را در جزیره هرمز و سرزمین اصلی و این واقعیت را که حاکم هرمز تابع پرتغال بود، تجاوزی به حق حاکمیت خویش تلقی می‌کرد که  البته کاملا طبیعی بود. اما به‌واسطه فقدان نیروی بحریه، او هم نظیر اسلافش قادر به بیرون راندن پرتغالی‌ها از جزیره هرمز نبود، اگرچه در ۱۶۰۲م/ ۱۰۱۰ هـ افراد پادگان بسیار کوچکتر پرتغالی‌ها را از بحرین بیرون رانده بود. به‌نظر می‌رسد ورود کشتی‌های جنگی  کمپانی هند شرقی انگلیس به صحنه، فرصتی را که شاه‌عباس در جست‌وجویش بود به وی داده است.

 

  

چند سالی بود که روابط بین شاه‌عباس و پرتغالی‌ها روبه سردی نهاده بود. در ۱۶۰۸م/  ۱۰۱۷هـ شاه‌عباس یک پرتغالی از فرقه آگوستینین به نام آنتونیو دگوویا را همراه یک صاحب‌منصب قزلباش به نام دنگیزبیگ روملو نزد فیلیپ پادشاه اسپانیا فرستاد. شاه که هرگز فرصت‌های خوب را از دست نمی‌داد جدا از هدایای معمول برای فیلیپ، پنجاه عدل ابریشم نیز با آنها فرستاد که درآمد حاصل از فروش آن باید به خزانه سلطنتی برگشت داده می‌شد.

 

طبق معمول بخشی از اهداف ماموریت سیاسی بود، نظیر ترغیب شاه فیلیپ به جنگ با عثمانیان و بخشی نیز تجاری محسوب می‌شد. نظیر توسعه روابط تجاری میان ایران با اسپانیا و پرتغال. ماموریت به شکست کامل انجامید و هنگامی‌که اعضای هیات در ۱/ ۶۱۳م۱۰۲۱۱هـ به ایران بازگشتند، شاه‌عباس بی‌درنگ دستور اعدام دنگیزبیگ را داد.

 

نارضایتی شاه‌عباس از این صاحب‌منصب علل متعددی داشت: مهم‌ترینش این بود که او لاک و مهر شاه به پادشاه اسپانیا را شکسته بود. عملی که توهین‌آمیز محسوب می‌شد، به علاوه آنکه مضمون آن را با فرماندار مادس در میان نهاده بود و مبلغی پول نیز به یک  بازرگان داده بود تا نامه شاه را به پاپ برساند، حال آنکه موظف بود شخصا نامه را برساند و دیگر اینکه برخی از افراد هیاتش بهمسیحیت گرویده و در اروپا مانده بودند.

 

تصور می‌شد که تنها علت ممکن برگشتن آنها از اسلام رفتار ناهنجار دنگیزبیگ با آنان بود. گوویا که هنگام اقامت در اسپانیا به‌عنوان نماینده پاپ در ایران انتخاب شده بود، متهم شده بود که به جای فروش عدل‌های ابریشم به نمایندگی از سوی شاه، آنها را به شاه فیلیپ بخشیده است. گوویا از ترس جان به شیراز گریخت و آنجا به دستور امامقلی‌خان حکمران فارس مدتی بازداشت شد.

 

 

امامقلی‌خان چون دستوری در این مورد دریافت نکرد، اجازه داد گوویا یه هرمز برود. دستور شاه به امامقلی‌خان مبنی بر بازداشت گوویا در شیراز دیر به او رسید. شاه از حکمران به‌خاطر فرصت فراردادن به گوویا غضبناک شد و امامقلی‌خان برای جلب‌نظر شاه تصمیم گرفت به بخشی از اراضی ساحلی مقابل جزیره هرمز که در دست پرتغالی‌ها بود، حمله کند. در اواخر سال  م۱۶۱۴/  ۱۰۲۳هـ او بندر کوچک جرون (بندرعباس) را تصرف کرد، در جزیره قشم نیرو پیاده کرد و بدین سان جریان آب شیرین به پادگان پرتغالی‌ها در  هرمز را قطع کرد. در جزیره هرمز آب شیرین وجود نداشت و پرتغالی‌ها را از جای پایی که در راس‌الخیمه در ساحل جنوبی خلیج‌فارس یافته بودند بیرون راند.

 

تجربه شاه از ماموریت‌های دیپلماتیکی از این دست موجب تلخی روابط وی با پرتغالی‌ها شده بود. او هیچ تمایز آشکاری بین آنها و اسپانیایی‌ها قائل نبود که در واقع کاملا موجه بود زیرا پادشاه اسپانیا و پرتغال هنوز یک نفر بود. در ژوئن ۱۶۲۰م/  رجب و شعبان ۱۰۲۹ یک ناوگان پرتغالی به فرماندهی رویی فرئیره به قصد بیرون راندن انگلیسی‌ها از خلیج‌فارس به هرمز رسید اما طی دو جنگ دریایی با کشتی‌های کمپانی هند شرقی انگلیس در روزهای ۱۶۲۰/  ۱۰ صفر ۱۰۳۰ و ۷ ژانویه ۱۶۲۱/  ۲۳ صفر ۱۰۳۰ شکست خورد. در مه ۱۶۲۱/  جمادی‌الاخر و رجب ۱۰۳۰ «رویی فرئیره دی آندراده» به قصد تسلط مجدد بر چاه‌هایی که آب شیرین پادگان پرتغالی جزیره هرمز را تامین می‌کرد، نیرویی در جزیره قشم پیاده کرد.

 

رویی فرئیره هنوز بنای قلعه‌ای برای حفاظت از چاه‌ها را تمام نکرده بود که مورد حمله قوای صفویه قرار گرفت و در فوریه ۱۶۲۲/  ربیع‌الاخر ۱۰۳۱ قلعه اشغال شد و رویی فرئیره به اسارت انگلیسی‌ها در آمد. حملات پرتغالی‌ها به شهرها و دهات ایران چندان خسارت وارد آورد که در ۱۶۲۱/ ۱-۱۰۳۰ امامقلی‌خان از دو تن از ناخدایان کمپانی هند شرقی انگلیس به نام‌های بلیت و دل تقاضا کرد در اخراج پرتغالی‌ها از جزیره هرمز یاری‌اش کنند، در صورت امتناع آنها از کمک، امتیاز تجاری آنها در ایران و خلیج‌فارس لغو می‌شد.

 

ناخدایان انگلیسی از موافقت با چنین کاری اکراه داشتند زیرا پرتغال و انگلیس رسما در صلح به‌سر می‌بردند اما به تشویق‌های ادوارد ماناکس مامور کمپانی در ایران تسلیم شدند. نکات اصلی توافق شده با امامقلی‌خان عبارت بود از: غنایم به تساوی تقسیم شوند، قلعه واقع در هرمز در اختیار انگلیسی‌ها باشد، انگلیسی‌ها مجاز به صادر یا وارد کردن کالا از طریق هرمز بدون پرداخت عوارض گمرکی باشند، نیمی از عوارض گمرکی دریافتی از سایر مال‌التجاره‌ها در هرمز به انگلیسی‌ها تعلق داشته باشد، اسرای مسیحی به انگلیسی‌ها تسلیم شوند، امامقلی‌خان نیمی از هزینه تدارکات مصرفی کمپانی را در طول جنگ با پرتغالی‌ها بپردازد. اولین اقدام مشترک انگلیسی‌ها و قوای امامقلی‌خان تصرف قلعه پرتغالی‌ها در انتهای شرقی جزیره قشم بود. یکی از معدود انگلیسی‌هایی که در این جنگ کشته شد، ناخدا ویلیام بافین کاشف خلیج بافین بود.

 

آن‌گونه که جراح ناوگان نوشته: «از قلعه به آقای بافین شلیک کردند و جراحت کوچکی در شکمش ایجاد شد و طبق گزارش پس از سه بار تکان خوردن جان سپرد.» مرحله بعدی پیاده شدن در خود جزیره هرمز بود. افراد امامقلی‌خان با کشتی‌های انگلیسی به جزیره منتقل شدند. پرتغالی‌ها و حاکم دست‌نشانده هرمز به نام محمودشاه به داخل قلعه عقب‌نشینی کردند. ناوگان انگلیس در آن جانب قلعه که استحکامات تا مقابل آب پیش آمده بود لنگر انداخت و سپاهیان صفوی به حفر خندق و ایجاد سنگر تا مقابل دیوارهای قلعه پرداختند، سپس عملیات تخریبی آغاز شد. بخشی از برج و بارو ویران شد و سپس حمله عمومی را آغاز کردند.

 

با آشکار شدن برتری مهاجمان، پرتغالی‌ها  سلاح به زمین گذاشتند و به کشتی‌های انگلیسی انتقال یافتند و قلعه در سوم مه ۱۶۲۲/  ۳ رجب ۱۰۳۱۱ تسلیم شد. در میان سلاح‌هایی که به‌دست مهاجمان افتاد تعدادی توپ‌های بزرگ و توپ‌های قلعه‌کوب در اندازه‌های مختلف بود که «فرنگیه به فنون غربیه ترتیب داده و هریک کارنامه استادان ماهر و توپچیان عدیم‌المثل فرنگ است.»

 

 

اسکناس یا پول کاغذی و یا پولبرگ که امروزه در همه کشورهای جهان جریان دارد نخستین بار در نیمهٔ قرن دهم میلادی زمان دودمان سونگ در چین جنوبی باب شد. علاوه بر این در چین شمالی در مدت کوتاهی قبل از ظهور چنگیزخان، پول کاغذی انتشار یافت که اعتبار آن هفت سال بود.

 

اولین سکهٔ ایرانی در زمان داریوش و از جنس طلا ضرب شد که نویسندگان یونانی از آن به نام «دریکوس» یاد می‌کردند. تا قبل از انتشار اسکناس در ایران، سکه، بیجک، و نیز اسکناس‌های خارجی (به ویژه منات روسی) در این کشور رواج داشت. در اواخر قرن هفتم هجری (قرن ۱۳ میلادی) و در دوره سلطنت گیخاتوخان (سال ۶۹۳ ه‍. ق) پنجمین پادشاه سلسله ایلخانیان، که از خالی شدن خزانه و کسری بودجه نگران بود، دستور داد مردم زر و سیم خود را به چاوخانه تحویل دهند و به جای آن پول کاغذی (چاوه) بگیرند.

 

 

این پیشنهاد را عزالدین مظفر -از نزدیکان صدر جهان (وزیر کیخاتو)- با الهام از پول کاغذی چین ارائه داده بود. بدین ترتیب برای نخستین بار پول کاغذی به نام چاو (موسوم به چاو مبارک) در تبریز منتشر شد اما بلافاصله بر اثر مقاومت شدید مردم مجبور شدند این فرمان را لغو کنند. اسکناس یک درهمی چاپ‌شده در آن زمان، قدیمی‌ترین اسکناس شناخته شده در ایران است که منقّش به «لااله الاالله و محمد رسول‌الله» می‌باشد.

 

نخستین بانکی که به چاپ اسکناس برای ایران پرداخت، بانک جدید شرق بود که مرکزش در لندن قرار داشت و اسکناس‌های چاپ‌شده توسط این بانک در بانک بازرگانی ایران انتشار می‌یافت. اسکناس‌های منتشرشده توسط این بانک از پنج قران به بالا بود. در سال ۱۲۶۷ هجری قمری، امتیاز چاپ اسکناس از بانک جدید شرق به بانک شاهی واگذار شد. بانک شاهنشاهی ایران طبق قرارداد رویترز حق انحصاری نشر اسکناس را داشت، اما چاپ اسکناس همچنان در بانک جدید شرق انجام می‌گرفت و سیاست‌های پولی را نیز همین بانک تعیین می‌کرد. 

 

 

پس از تأسیس بانک شاهنشاهی (در دوران ناصرالدین شاه قاجار) نخستین سری اسکناس‌های ایرانی به سفارش این بانک در سال ۱۲۶۹ در کشور انگلستان و بوسیله چاپخانه en: bradbury Wilkinson and Company در ارقام ۳٬۲٬۱، ۵، ۱۰، ۲۰، ۲۵، ۵۰، ۱۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ تومانی به چاپ رسید. تمامی اسکناس‌ها به استثنا اسکناس هزارتومانی که به عنوان پشتوانه در خزانه بانک نگهداری می‌شد، در چرخه معاملات قرار گرفت.

 

در سال ۱۲۸۵ هجری شمسی، نمایندگان نخستین مجلس شورای ملی خواستار تأسیس بانک ملی شدند اما تا سال ۱۳۰۶ بانک کلی به تصویب نرسید تا سرانجام در ۱۷ شهریور ۱۳۰۷ شروع به کار کرد. بانک شاهنشاهی تا سال ۱۳۰۹ شمسی به فعالیت خود ادامه می‌داد و در این سال ایران حق انحصاری نشر اسکناس را به مبلغ ۲۰۰ هزار لیرهٔ انگلیس خریداری کرد و مسئولیت چاپ اسکناس به بانک ملی ایران واگذار شد.

 

 

در سال ۱۳۱۰ هجری شمسی اسکناس‌های چاپ‌شدهٔ قبلی از رده خارج شدند و به موجب مادهٔ ۵ قانون اصلاح (قانون واحد و مقیاس پول) حق انحصاری انتشار اسکناس به مدت ۱۰ سال به بانک ملی واگذار شد. از این تاریخ به بعد تعیین نوع طرح و مبلغ، نوع اسکناس و تعداد آن‌ها را بانک ملی تعیین می‌کرد و اسکناس در لندن چاپ می‌شد.

 

اولین اسکناس بانک ملی در فروردین ۱۳۱۱ چاپ شد. بانک ملی تا سال ۱۳۳۹ اقدام به نشر اسکناس می‌کرد تا اینکه با تأسیس بانک مرکزی، حق نشر اسکناس به بانک مرکزی ایران داده شد و تا کنون ادامه دارد. تا پیش از سال ۱۳۶۲ شمسی، ایران اسکناس مورد نیاز خود را به کشورهای خارجی (بیشتر انگلستان) سفارش می‌داد. اما از این سال به بعد با تأسیس کارخانه تولید کاغذ اوراق بهادار، رفته‌رفته اسکناس‌ها روی کاغذ ایرانی چاپ شدند.

 

 

در سال 1367 با توجه به حجم بالای واردات کاغذ اسکناس و سایر اوراق امنیتی بنابه به دستور رئیس جمهور وقت بنا شد که بانک مرکزی در خصوص تاسیس کارخانه تولید کاغذ اسناد بهادار اقدامات لازم را بعمل آورد.

 

بانک مرکزی همچنین در راستای انجام این وظیفه قانونی، سازمان تولید اسکناس و مسکوک را راه اندازی کرد تا از آن طریق نسبت به مدیریت اسکناس موجود در بازار اقدام کند؛ مسئولیت سازمان تولید اسکناس و مسکوک چاپ و امحای اسکناس های رایج در بازار است البته مسئولیت سازمان فقط به تولید اسکناس و مسکوک ختم نمی شود چراکه اوراق بهادار دیگری مانند اوراق مشارکت بانک های مختلف، اسناد هویتی (مانند گذرنامه ها و شناسنامه ها) و کارت هایی که جنبه امنیتی یا اعتبار خاصی دارد نیز به این مجموعه ارجاع داده و از مرحله طراحی تا اجرا و چاپ در سازمان تولید انجام می شود.

 

  

 

ارسال نامه برای دیگران، زمانی مدرنترین شیوه برقراری ارتباط افراد با یکدیگر بود.

در گذشته‌ای نه چندان دور را‌ه‌های جالبی میان مردم برای برقراری ارتباط وجود داشت و علی رغم فاصله فیزیکی زیادی که بین محل زندگی افراد با عزیزانشان بود اما این موضوع سبب نمی‌شد که از حال یکدیگر بی‌خبر بمانند.

 

ارسال نامه برای دیگران، زمانی مدرنترین شیوه برقراری ارتباط افراد با یکدیگر بود و از پیام‌رسان‌های فعلی نیز هیچ خبری نبود.

در این گزارش تصاویری از چند تمبر قدیمی کشورمان ایران را می‌بینید که شخصیت روی تمبرها، لباس محلی به تن دارند و یادآور فرهنگ ایرانیان در نوع و نحوه پوشش در دوره‌های پیشین است.

 

 

ارسال نامه در پاکت نامه‌های ساده و نوشتن شرح حال سایر افراد خانواده، از جمله راه‌هایی بود که مردم برای با خبر شدن از حال بستگان خود استفاده می‌کردند و گاهی روزها و یا حتی ماه‌ها طول می‌کشید تا نامه‌ای به محل زندگی فرد مورد نظر برسد.

 

 

 

افراد باید پیش از انداختن پاکت‌های ساده فوق به صندوق پست، گوشه پاکت را  «تمبر» می‌چسباندند و به عبارتی این تمبر که از اداره پست تهیه می‌کردند، هزینه‌ای بود که برای ارسال نامه پرداخت می‌شد.

 

 

در ایجاد قحطی سال ۱۲۵۰ ه.ش، ناسازگاری طبیعت، خشکسالی، سرما و یخبندان بسیار شدید نقش اصلی و عمده را ایفا کرد و سایر عوامل بیشتر جنبه ثانوی یا تشدیدکننده داشتند. بنا به نوشته عبدالله مستوفی: «از یکی دو سال پیش، کم‌بارانی شروع (شده بود) و گرانی و کمیابی خواربار خودنمایی می‌کرد ولی در زمستان ۱۲۸۷ق باران هیچ نیامده و مایه‌های سنواتی هم تمام شده بود...»

 

در زمستان سال بعد هم، فقط در مناطق غربی و جنوبی کشور بارندگی شد و از قضا همین بارندگی‌ها که در بعضی نقاط به شکل برف‌های سنگین و متوالی نازل شد، با ایجاد راه‌بندان، مانع انتقال غله و نیز موجب اتلاف نفوس شد.

 

گفته می‌شد که در بعضی نقاط، طی این دو سال، حتی قطر‌ه‌ای باران نبارید. از جمله مناطقی که از خشکسالی آسیب فراوان دید، اصفهان، خراسان، یزد و فارس بود. در بسیاری از نقاط، محصول دیم به کلی سوخت و زراعت آبی هم، در نتیجه کاهش شدید آب رودخانه‌ها، قنات‌ها و چشمه‌سارها به سختی لطمه دید، حتی زاینده‌رود که معمولا پرآب بود، خشک شد.

 

 

نخستین نتیجه خشکسالی، افزایش سریع قیمت غلات بود؛ به روایت عبدالله مستوفی: «...در تهران قیمت نان که در اوایل سال ۱۲۵۰ ه.ش بیش از یک من هفت شاهی نبود به مرور ترقی کرد و در این وقت (زمستان ۱۲۵۰) به یک من یک قران رسید... در زمستان ۱۲۵۰ ه.ش، قیمت نان به یک من پنج قران که ۱۵، ۱۶ برابر قیمت عادی آن بود رسید و...» ترقی بسیار سریع بهای گندم و نان، قهرا ناآرامی‌ها و شورش‌هایی را موجب شد. در اصفهان، سادات و زن‌ها تلگرافخانه را تصرف کردند و خواستار مخابره شکوائیه‌ای به ناصرالدین شاه شدند.

 

در بوشهر ۲ هزار نفر از اهالی، به ساختمان تجارتخانه‌ای انگلیسی که به صدور گندم از ایران می‌پرداخت، حمله کردند و مانع بارگیری گندم در کشتی‌ها شدند. در قزوین هم، اجتماعات و تحصن‌هایی در اعتراض به نایابی و گرانی نان پدید آمد.

 

ادامه خشکسالی موجب شد که محصول غلات به سطح بسیار نازلی کاهش یابد و در نتیجه، قیمت گندم با شتاب بیشتری فزونی گرفت. در کاشان که در شرایط عادی هم، طی ۸ ماه از سال ناچار بود آذوقه مصرفی خود را از دیگر ولایات وارد کند، قیمت گندم به خرواری ۱۰۰ تومان (بیش از ۲۰ برابر بهای عادی آن) بالغ شد. اصفهان و یزد هم که گندم مصرفی‌شان را بیشتر از فارس و کرمانشاه و ولایات دیگر تامین می‌کردند، وضع بهتری نداشتند.

 

کمبود شدید غله، عواقبی شوم در پی داشت: کسانی که نان نداشتند، ناگزیر به علف‌خواری روی آوردند یا به استفاده از گوشت حیوانات بارکش، و در مراحل بعد، به خوردن سگ، گربه، موش و حتی مردار، کود و فضله حیوانات ناچار شدند. در بعضی جاها، کار حتی به آدمخواری کشید و به مناسبت آن بیت زیر مشهور شد:

به سالی که آدمخوری باب گشت/  هزار و دویست بود و هشتاد و هشت. (سال قمری)

 

شدت قحطی به حدی رسید که در بعضی نقاط، برخی از مردم به بچه‌دزدی متوسل شدند و در مواردی حتی به قتل اطفال خویش دست زدند. بنا به نوشته مولف تاریخ دارالایمان قم، در این شهر، هیچ‌کس جرات نمی‌کرد تنها به خیابان‌ها و معابر برود تا آنجا که حتی یکی از بستگان مولف مذکور ناپدید شد و احتمالا به‌دست همین گرسنگان آدمخوار به قتل رسید.

 

 

به روایت همو، در بیرون شهر قم، اراذل و اوباش گرسنه در کمین مردم بودند، آنان زنانی را که برای یافتن قوت لایموت از روستاهای اطراف عازم شهر بودند، به بهانه اینکه می‌خواهند به آنان غذا بدهند، فریب می‌دادند و به گوشه خلوتی می‌کشاندند و به قتل می‌رساندند و از گوشت آنها سدجوع می‌کردند یا آن را می‌فروختند.

 

میرزا علی‌اکبر فیض نیز در رساله‌ای که در شرح رویدادهای دلخراش قم در قحطی ۱۲۵۰ ه.ش نگاشته، به تفصیل درباره شرایط زندگی رقت‌بار مردم در آن ایام، نایابی و گرانی فوق‌العاده ارزاق، مرگ‌ومیر وسیع بر اثر گرسنگی و ناگزیر شدن مردم به خوردن گوشت حیواناتی نظیر اسب، خر، گربه و سگ سخن می‌گوید و به استناد مشاهدات یا مسموعات خود، از موارد متعددی از مرده‌خواری، ربودن و کشتن اطفال، زنان و مردان در این شهر و بعضی شهرهای دیگر از جمله همدان و نیشابور یاد می‌کند.

 

هنری بلو (Henry Bellow) که یک جراح ارتش هند و محقق درباره پشتون‌ها بود، ضمن سفرنامه خود، به شرح ملاقاتش با یک افغان  اهل غزنین می‌پردازد. این افغان شیعه مذهب درباره وقایع و صحنه‌های هولناکی که در مسیر بازگشت از کربلا به تهران، در سه ماهه اول سال ۱۸۷۲ میلادی/  اواخر سال ۱۲۵۰ ه.ش شاهد آن بوده شرحی داده که بلو ارائه می‌دهد و مخصوصا به توصیف وضعیت قم می‌پردازد: «....جزئیات سفر قم دلخراش و مناظر دیده شده وحشتناک بود.

 

اجساد مردگان جاده‌ها را پوشانده و هوا را با تعفن ناشی از گندیدن آنها مسموم می‌کرد. سرای‌ها از افراد درحال احتضار که شیون و رنج‌های آنها مناظر غیرقابل وصفی را به وجود آورده، پر بود. دهات خالی و خاموش همانند خانه ارواح، توسط دسته‌هایی از سگ‌ها که با زنده‌ها برای تصاحب مرده‌ها مبارزه می‌کردند، مورد تهاجم قرار گرفته بود. زاری‌های او برای ایران بسیار رسا بود. او می‌گفت: کشور از دست رفته است.»

 

از شهرهای دیگر ایران نیز گزارش‌های دهشتناک متعددی از رواج آدمخواری در ایام قحطی در دست است. به‌عنوان مثال روزنامه تایمز مورخ ۲۸ جولای ۱۸۷۱ نامه‌ای را منتشر کرد که از تهران فرستاده شده بود. در این نامه ادعا شده بود که اهالی اصفهان و شیراز از فرط استیصال بچه‌های خود را می‌خورند. به‌طوری که حاکم شیراز مجبور شده نگهبانانی در قبرستان‌ها بگمارد تا دهاتی‌های بدبختی را که درصدد بیرون آوردن اجساد تازه دفن شده از قبرها بودند ممانعت کنند.» نامه دیگری از ارومیه مورخ ۳۰ مه ۱۸۷۲ ادعا می‌کرد که در این شهر آدمخواری رو به افزایش بوده و ابعاد ترسناکی پیدا کرده بود.

 

«بچه‌های کوچک والدینی که در مضیقه نبودند، به دام افتاده، کشته و خورده می‌شدند.» گزارش‌های کنسول بریتانیا در آن ایام نیز، حاوی اخباری جانسوز و دلخراش از مصیبت‌های قحطی ۱۲۸۸ق در ایران است. ویلیام بریتل بنک نویسنده کتاب ایران در «دوره قحطی» هم، از نکبت‌ها و فلاکت‌های آن روزگار شوم، ماجراهای تکان‌دهنده‌ای نقل می‌کند.

 

 

شمار قربانیان قحطی ۱۲۸۸ق در مقام مقایسه با قحطی‌های پیشین به مراتب زیادتر بود. در ۱۸ صفر ۱۲۸۸، عبدالحمید اصفهانی، از تاجران مقیم مشهد، خطاب به حاج‌محمد‌حسن امین‌الضرب در تهران، در توصیف اوضاع فلاکت‌بار خراسان چنین نوشت: «.... چه خراسانی...! آدم را می‌کشند و گوشت او را می‌خورند، دیگر چه رسد به اسب و الاغ! هر روز در مشهد آدم می‌گیرند که سگ کشته و گوشت او را آورده و فروخته است.»

 

در بهار سال ۱۲۸۹ که قیمت گندم در مشهد به خرواری ۵۰ تومان رسیده بود، شمار کسانی که روزانه بر اثر گرسنگی جان می‌باختند، از ۵۰۰ نفر فراتر رفت. در سایر شهرها هم، تعداد تلفات تکان‌دهنده بود: در اصفهان هر روز چند صد نفر هلاک می‌شدند. در کاشان در روستاهایی که هزار نفر سکنه داشت، بیش از ۲۰۰ نفر زنده نمانده و آنها هم، عموما آواره و پراکنده شده بودند. یک مامور تلگراف به نام اسمیت که در اردیبهشت (ماه مه) از بوشهر راهی اصفهان بود، ضمن یادداشت‌های خود نوشت: «همه راه‌ها از اجساد مردم پوشیده و انباشته است.»

 

شرایط ناگوار بهداشتی و ناتوانی شدید جسمی مردم بر اثر گرسنگی مداوم که نیروی مقاومت آنها را در برابر امراض به پایین‌ترین حد رسانده بود، زمینه بروز و شیوع امراض عفونی همه‌گیر و از جمله وبا را فراهم آورد و به این ترتیب، وحشت از وبا به مصیبت گرسنگی افزوده شد.

 

در بهار سال ۱۲۸۸، بیماری حصبه هم- که عوارض آن تا حدودی شبیه وباست- و نیز تیفوس در بعضی مناطق شیوع یافت. با توام شدن قحطی و وبا، میزان مرگ ومیر دو چندان و حتی بیشتر شد. در بعضی شهرها، جمعیت، به علت تلفات یا به‌دلیل مهاجرت اهالی، به کمتر از نصف تقلیل یافت. در کازرون، دو سوم نفوس شهر یا از بی‌غذایی جان سپردند یا شهر را ترک کردند. جمعیت سبزوار از ۳۰ هزار به ۱۰ هزار نفر کاهش یافت و جمعیت قم که در سال ۱۲۸۴ قمری ۲۵۳۸۲ نفر برآورد شده بود، در سال ۱۲۹۱ق (سه سال بعد از قحطی) تا مرز ۱۴ هزار نفر تنزل کرد.

 

 

سنت‌های یونانی به تدریج ضعیف‌تر شد و جای خود را به سنن ایرانی کهن داد.

سلوکیان به رهبری آنتیوخوس سوم، معروف به«کبیر» به پارت‌ها حمله بردند و هکاتوم پولوس یا هکاتوم پیلس را به تصرف درآوردند. 

هنگامی که پادشاه پارت به سوی شمال و سپس به جنوب غربی ترکستان گریخت، آنتیوخوس بی د‌رنگ به این منطقه شتافت. در باکتریا سلسله‌ای توسط شخصی موسوم به ائوودموس بر سرکار آمد.

 

پلینیوس، تاریخ‌نویس رومی، تقسیمات پارت را بر اساس دو بخش به منزله دو موجودیت جغرافیایی دانست.

تارن معتقد است که قلمرو یونانی باکتریا تا سیبری جنوبی ادامه داشته است. شورش مردم باکتریا و پارتی‌ها به این مفهوم بود که ترکستان جنوبی و بخش اعظم ایران شرقی از امپراطوری سلوکی جدا شده است.

کهن‌ترین اطلاعات درباره پارت‌ها در منایع چینی دوره «هان» یافت می‌شود که آن را «س‌هان» نیز نامیده‌اند. پلینیوس، تاریخ‌نویس رومی، تقسیمات پارت را بر اساس دو بخش به منزله دو موجودیت جغرافیایی دانست.

 

منابع ارمنی برای سلسله اشکانی چهار شعبه ذکر کرده‌اند. چهار شاهزاده پارتی که پس از پدرشان ارشک در پهل- شهسدان در سرزمین کوشانیان به حکومت رسیدند؛ پسر نخست در سرزمین تتالی‌ها، فرزند دوم در سرزمین کیلیکیا، سومی بر ناحیه پارت و چهارمین بر کشور ارمنستان حکومت می‌راند. وجود این چهار شعبه در این منابع به طور مسلم تایید شده است.

 

بعدها تاریخ‌نویسان عرب و ایرانی به‌طور صریح اظهار داشتند که یک سلسله از اعقاب ارشک، یعنی آنکه اشکانیان نامیده می‌شد، برتر از دیگران بود و این سلسله در منابع شناخته شده است. تارن تحت تاثیر پلینیوس، تنها دو شعبه از این سلسله را می‌شناخت و احتمالا به این تقسیمات شعبه سومی نیز می‌افزود که شعبه ارمنستان بود. کاوش‌های روس‌ها بدون تردید نشان می‌دهد که مناطق شمال سرزمینی که می‌گویند باکتریا نامیده می‌شده تا جایی که به هنر و معماری مربوط است، در واقع پارتی بوده است.

 

تارن معتقد است که قلمرو یونانی باکتریا تا سیبری جنوبی ادامه داشته است. در آن صورت سراسر منطقه‌ای که خورسم(خوارزم) می‌نامند، روزگاری به امپراطوری باکتریا متعلق بود. عناصر هنر و فرهنگ سونانی در آنجا به طور وسیعی به چشم می‌خورد ولی بیشتر به صورت نمونه‌های سونانی مآبانه اشکانیان است. در سال۲۴۷ پیش از میلاد، گروهی از جنگجویان بیابانگرد به نام پارن‌ها از آسیای مرکزی به ترکستان جنوب غربی تاختند و پس از ورود به فلات ایران، استاندار سلوکی استان پارتیا (استان خراسان کنونی) را از کار برانداختند و دولتی مستقل به‌وجود آوردند.

 

این جنگجویان بیابانگرد پس از تصرف پارت، خود را پارتی نامیدند و آن استان را مرکز اداری خود قرار دادند اما نباید فراموش کرد که اصل آن‌ها در شمال و در دشت‍‌های ترکستان شمالی بودند. در واقع نویسندگان باستان گفته‌ا ‌ند که پارن‌ها، شعبه ای از داهه‌ها بودند که به نوبه خود شاخه‌ای از ماساژت‌ها به شمار می‌رفتند. مفهوم این نکته آن است که پارن‌ها وابسته به گروهی بودند که آن‌ها را سارمات‌ها به معنای بیابانگردان ایرانی منطقه شمال می‌نامیدند.

 

 

شورش مردم باکتریا و پارتی‌ها به این مفهوم بود که سراسر ترکستان جنوبی و بخش اعظم ایران شرقی به طور قطع از امپراطوری سلوکی جدا شده است. از دست‌رفتن بخشی چنین عظیم، باید ضربه‌ای شدید بر پادشاهان سلوکی وارد آورده باشد اما اینان طی چندسال بعد به اندازه‌ای گرفتار بخش غربی امپراطوری خود بودند که نمی‌توانستند به سرکوبی پارت‌ها و مردم باکتریا بپردازند. در نتیجه این اقوام توانستند مقام خود را تحکیم بخشند و نگذارند پادشاهان سلوکی بعدها تسلط خود را دوباره بر آن نواحی برقرار كنند.

 

در سال۲۳۷ پیش از میلاد اقدامی به منظور تسلط مجدد بر نواحی مزبور صورت گرفت ولی در این زمان سلوکوس دوم از یک لشکر پارتی به سختی شکست خورد و پیش از آنکه به گردآوری قوای پراکنده خود بپردازد و به نبردی تازه دست زند، آشوب‌های تازه‌ای در بخش امپراطوری او بر پا گشت. از این‌رو مجبور شد که از برقراری مجدد تسلط سلوکیان بر متصرفات پارتی و باکتریایی چشم بپوشد. در سال‌های ۲۰۹-۲۰۶ پیش از میلاد، سلوکیان کوشش‌های خود را به منظور بازیافتن استان‌های از دست‌رفته شرقی تجدید کردند و این بار با موفقیت بیشتری مواجه شدند. سلوکیان به رهبری آنتیوخوس سوم معروف به کبیر به پارت‌ها حمله بردند و هکاتوم پولوس یا هکاتوم‌پیلس را به تصرف درآوردند.

 

هنگامی که پادشاه پارت به سوی شمال و سپس به جنوب غربی ترکستان گریخت، آنتیوخوس بی‌د‌رنگ به این منطقه شتافت و به پیروزی‌های تازه‌ای دست یافت. با وجود این پادشاه سلوکی باید احساس کرده باشد که نابودكردن دولت پارت امری محال است؛ بنابراین خودمختاری پارت را تحت تاثیر رهبری پادشاه بومی آن، به رسمیت شناخت.

 

هرچند این شخص مجبور شد که خراج فراوانی بپردازد و تسلط سلوکیان را بپذیرد. پس از آنکه آنتیوخوس در صدد حمله به باکتریا برآمد ، نتیجه مشابهی حاصل شد. در باکتریا به جای سلسله‌ای که به دست دیودوتوس تاسیس شد، سلسله‌ای دیگر توسط شخصی موسوم به ائوتودموس که از اخلاف یونانیان بود، بر سرکار آمد.

 

این شخص به منظور حفاظت قلمرو خود دلیرانه دفاع کرد ولی در چند جنگ شکست خورد و سرانجام مدت‌ها در پایتخت خود در بلخ در محاصره باقی ماند. محاصره بلخ توسط آنتیوخوس احتمال داشت که در مطیع كردن ساکنان قحطی زده آن شهر با توفیق‌قرین باشد اما چون از جنگ خسته شده بود،شرایط مساعدی به ائوتودموس پیشنهاد کرد که بی درنگ مورد موافقت قرار گرفت.

 

آنتیوخوس به فرمانروای باکتریایی اجازه داد که دولت خود را با لقب پادشاه حفظ کند ولی تفوق سلوکیان را به‌رسمیت بشناسد و یک عهدنامه تدافعی-تعرضی با آنان ببندد. همچنین مردم باکتریا مجبور شدند که برای ارتش آنتوخوس آذوقه و برای فیل‌های جنگی علوفه تهیه کنند. آنگاه به منظور تحکیم این پیمان قرار شد فرزند باکتریا دختری از خانواده سلطنتی سلوکی را به عقد خود درآورد.

 

شرایط مساعدی که به پادشاه باکتریایی پیشنهاد شد، ناشی از اظهارات این شخص و مبنی بر این بود که یک دولت نیرومند باکتریایی می‌تواند جلوي سکاها و سایر بیابانگردهای شمالی را که تهدیدی دايم علیه تمدن این منطقه به شمار می آمدند، بگیرد. بر اثر جنگ‌های پیروزمندانه آنتیوخوس در ترکستان جنوبی و ایران شرقی، چنین به نظر می‌رسید که این منطقه طی دوره نامحدود تحت استیلای سلوکیان باقی خواهد ماند اما هر دو به طور قطع برتری سلوکیان را پذیرفتند و مجبور به پرداخت خراج سنگین به دربار سلوکی شدند اما طولی نکشید که همه نتایج مبارزان آنتیوخوس در شرق برباد رفت.خود آنتیوخوس در ۱۹۰پیش از میلاد مقهور رومی‌ها شد و بر اثر این شکست اعتبار و شکوه امپراطوری سلوکی برای همیشه از دست رفت.

 

 

احتمال دارد که پارت‌ها ساختار کلی دستگاه اداری یونانی را حفظ کرده باشند و مسلم است که زبان یونانی مدت‌ها به صورت یکی از زبان‌های رسمی کشور باقی ماند و فرمانروایان پارتی خود را حامی ادبیات یونان می‌دانستند. مثلا پس از اینکه سرکراسوس را نزد اُرُد اشک سیزدهم آوردند، وی مشغول تماشای نمایشنامه ای از ائوری‌پیدس بود. بقایای سنت‌های سونانی مسلما تا اندازه زیادی به این سبب بود که پارت‌ها هرگز شهرنشین‌های خوبی نبودند و در بسیاری از شهرهای عمده پارت، بازرگانان یونانی می‌زیستند اما سنت‌های یونانی به تدریج ضعیف‌تر شد و جای خود را به سنن ایرانی کهن داد.

 

این موضوع وقتی روشن می‌شود که توجه داشته باشیم که خود پارت‌ها از اقوام دوردست پارس‌ها بودند. زبان یونانی اندک‌اندک از رواج افتاد و یک لهجه ایرانی به صورت زبان رسمی درآمد. نخستین سکه‌های مهرداد اول و تعدادی از سکه‌های پارتی که به دست ما رسیده‌اند، پادشاهان را بنا بر الگوی یونانی بدون ریش نشان داده‌اند و حال آنکه در همه سکه‌های بعدی، پادشاهان را با مو و ریش به سنت ایرانی کهن می‌بینیم. همه پادشاهان پارت دارای نام‌هایی مانند مهرداد، تیرداد و اردوان بودند. مهم‌تر از همه آنکه پارت‌ها در احیای زردشتی سهم داشتند.

 

آنان نه‌تنها خدایان باستان ایران را پذیرفتند و آتشکده برپاکردند بلکه به کاری پرداختند که هخامنشیان از آن سرباز زده بودند؛ به این معنا که حتی اجساد پادشاهان را بر طبق دستور اکید زردشت در برابر کرکس‌ها و پرندگان قرار دادند. در زمان پارت‌ها بود که برای نخستین بار کوششی به منظور گردآوری سخنان زردشت و پیروانش به عمل آمد. تنظیم اوستا و گردآوری سخنان مقدس در روزگار پارت‌ها تکمیل شد. احتمال دارد که بخش اعظم اوستا در زمانی کامل شده باشد که ساسانیان به جای پارت‌ها نشستند اما باتوجه به محتوای اوستا و ماهیت باستانی زبان مورد استفاده، چنین معلوم می‌شود که بخش عمده ای از این کتاب قرن‌ها پیش از تحریر تصنیف شده است.

 

طی قرن‌هایی که محتویات اوستا در ذهن موبدان زردشتی بود احتمال دارد که مقداری تحریف شده باشد و ممکن است که در ادوار آشفته بخش‌های عمده‌ای از آن به دست فراموشی سپرده شده و دیگر به دست نیامد. در زمان‌های بعد عبارات تازه‌ای به آن افزودند یا عبارات کهن را تغییر دادند تا اشاره به اقوام و حوادث بعد از تصنیف اصلی اوستا باشد اما با وجود این عوامل به طور کلی چنین تصور می شود که این مجموعه حتی به صورت کنونی آن شرحی کامل درباره حیات مادی و اجتماعی ایرانیان کهن در اختیار ما می گذارد. آنچه برای ما بیشتر اهمیت دارد، این واقعیت است که بخش اعظم اوستا ارتباط نزدیکی با ایران شرقی و ترکمنستان شرقی دارد.

 

اوستا تصویری از زندگی و تعالیم زرتشت، پیامبر بزرگ ایرانی در اختیار ما می‌گذارد. معمولا چنین تصور می شود که زردشت در ماد، یعنی در شمال غربی فلات ایران تولد یافت ولی مسلم است که وی در اوایل حیات، این منطقه را ترک کرد و در شرق ایران به فعالیت پرداخت. زبان اوستا از بسیاری جهات با ایرانی کهن فرق دارد و دلایلی در دست است که نشان می دهد اوستا به لهجه ساکنان ایران شرقی بوده است.

 

بعضی از دانشمندان حتی فراتر می‌روند و زبان اوستا را همان زبان باکتریایی‌ کهن می‌دانند. این مطلب هنوز به اثبات نرسیده است اما حداقل این اطمینان را می‌توان داشت که اوستا به انضمام آیین زردشتی در جایی در ایران شرقی نشأت گرفته است. ایران غربی به درست در اوستا مطرح شده و حال آنکه از رودها و نواحی شرقی سخن به میان آمده است.

 

با توجه به این نکات معلوم می‌شود که اوستا از لحاظ روشن ساختن آداب و سنن ایران شرقی و ترکستان جنوبی نیز اهمیت دارد و این نکته از آن لحاظ بیشتر حائز اهمیت است که اکثر مدارک تاریخی موجود درباره این قضایای مهم خاموشند. اوستا تا اندازه زیادی ساختار اجتماعی را در میان ایرانیان شرقی روشن می ‌كند. متون کهن تنها جامعه‌ای مرکب از سه گروه آسرونان، ارتشتاران و کشاورزان را نشان می‌دهد. در متون بعدی یک طبقه دیگر یعنی صنعتگران به آن‌ها افزوده شد. این واقعیت که طبقه صنعتگر یکی از این گروه‌ها به شمار آمده، بدون اهمیت نیست.

 

کودتای مالی با 15هزار کشته، کودتای سودان با 300هزار کشته و آواره، در کنار کودتای شیلی و چکسلواکی خشن ترین و خونین ترین کودتاهای تاریخ بوده اند.

در ارتش ایرانیان… گفته می‌شود که زنانی هم وجود دارند که مانند مردان لباس پوشیده و مسلح می‌شدند.

 

 

امپراتور والرین ( قدرت ۲۶۰- ۲۵۳ میلادی) ( در حال زانو زدن) و یک سناتور رومی ( با ردای رومی توگا در سمت راست) در ۲۶۰ میلادی به ارتش شاپور تسلیم می‌شود. امپراتور و سناتور را یک بانوی جنگجوی ایرانی (چپ) و یک افسر از خاندان سورن ( با کلاه قرمز) همراهی کردند. منابع رومی گزارش می‌کنند که افسران زنان ایرانی دوش به دوش مردان ساسانی می‌جنگیدند.

 

 

کاهنه‌ای از معبد آناهیتا “فر” یا شکوه ایزادی را پس از پیروزی برجسته بهرام چوبین در برابر هون‌ها در اواخر دهه‌ ۵۸۰ میلادی به او تقدیم می‌کند. زنان در الهیات ایران باستان و دین زردشتی بازی می‌کردند.

 

 

شاهزاده شیرین ( که مسیحی بود) در کنار همسر و پادشاهش خسرو پرویز. هر چند خسروپرویز زردشتی بود اما به عقاید مسیحی همسرش احترام می‌گذاشت. در دوران ساسانیان علاوه بر زردشتیان، جمعیت مسیحی و بودایی زیادی در ایران زندگی می‌کردند.

 

 

شاهزاده بوران ( معنای لغوی: زن زیبا) در شیز از آذربایجان. بوران ( پوراندخت) یکی از آخرین فرمانروایان ساسانیان پیش از حمله‌ی اعراب- مسلمانان بین ۶۳۷- ۶۵۱ میلادی بود.

بعد از این که امپراتوری ساسانیان در اثر حمله مسلمانان عربستان فروپاشید، تعدادی از بانوان جنگجو برای مقاومت برخواستند، به عنوان نمونه آپرانیک ( دختر ژنرال پیران)، نگان و آزاده ( که بسیار تلاش کرد تا جلوی ورود دشمنان را از شمال ایران بگیرد) . اورلائت می‌نویسد:

« دیلمان [ در شمال ایران امروزی] حداقل تا قرن هشتم میلادی تسخیر ناپذیر باقی ماند… حکمرانان اولیه‌ی دیلمیان گرایشات ضد عربی شدیدی داشتند و در پی بازیابی امپراتوری و ادیان باستانی ایرانی بودند. »

 

دختری از ناحیه چلسیو در مازندران- خیلی از مبارزان شمال ایران در قرون هفتم و هشتم میلادی زنان بودند.

کار برجسته‌ی بانوان رزمنده‌ی ایرانی در دوران پس از اسلام در حماسه‌ی شاهنامه‌ی فردوسی انعکاس یافته است. یک عبارتی که گردآفرید جنگجوی زن را شرح می‌دهد:

چو بر زین بپیچید گرد آفرید/ یکی تیغ تیز از میان برکشید

بزد نیزه‌ی او بدو نیم کرد/ نشست از بر اسپ و برخاست گرد